Wycieczki po favelach zrobione dobrze — i kiedy właściwą odpowiedzią jest nie iść

Około 1,5 miliona ludzi mieszka w favelach Rio

Zacznijmy od liczby, bo to fakt, który większość marketingu wycieczek po favelach cicho wymazuje: mniej więcej jedna czwarta populacji Rio — coś jak 1,5 miliona ludzi w ponad tysiącu społeczności — mieszka w favelach. To dzielnice z aptekami, ewangelickimi kościołami i katolickimi parafiami, salonami fryzjerskimi, piekarniami, szkołami samby, imprezami funk, szkołami podstawowymi i czynszem, w niektórych przypadkach wyższym niż porównywalne formalne mieszkania, biorąc pod uwagę, jak centralnie niektóre favele leżą względem reszty miasta.

Vidigal leży bezpośrednio nad Leblon, jedną z najdroższych nieruchomości w Brazylii. Rocinha, największa favela w Rio, ma własną komercyjną główną ulicę z bankami i aptekami ruchliwszymi niż niejedna formalna dzielnica. To nie przypis — to cały powód, dla którego ramowanie “wycieczki po favelach” zasługuje na więcej uwagi niż wyjazd do muzeum czy na punkt widokowy. Nie odwiedzasz atrakcji. Idziesz przez miejsce, gdzie ludzie mieszkają, pracują, wychowują dzieci i grzebią swoich zmarłych, a pytania etyczne, które się z tym wiążą, nie znikają, bo firma sprzedaje bilet.

Czym naprawdę jest wycieczka oparta na społeczności

Ten termin jest używany luźno, więc warto być precyzyjnym co do prawdziwych cech wyróżniających, bo są one sprawdzalne, nie oparte na przeczuciach:

Własność. Firma wycieczkowa jest założona, posiadana i prowadzona przez mieszkańców odwiedzanej społeczności — nie ma siedziby gdzie indziej z lokalnymi przewodnikami zatrudnionymi jako kontraktorzy. To pojedyncza największa różnica strukturalna, i ta, o którą najbardziej warto zapytać bezpośrednio.

Dokąd trafiają pieniądze. Znacząca część tego, co płacisz, zostaje w społeczności — jako pensje przewodników, którzy tam mieszkają, jako płatności dla lokalnych biznesów, przy których wycieczka faktycznie się zatrzymuje (piekarnia, bar z widokiem, warsztat rzemieślnika), albo jako bezpośrednia inwestycja w projekty społecznościowe (szkołę, centrum kulturalne, program sportowy). Eksploatacyjni operatorzy wciąż mogą zatrudniać lokalną osobę jako przewodnika, podczas gdy większość przychodu płynie do zewnętrznej firmy; “zatrudniamy miejscowych” to nie to samo twierdzenie co “jesteśmy posiadani i prowadzeni przez miejscowych”, a marketing czasem celowo zaciera tę różnicę.

Wielkość grupy i sposób podróżowania. Małe grupy, zwykle poniżej dziesięciu osób, poruszające się pieszo w tempie ustalonym przez przewodnika i dzielnicę, nie przez rozkład kierowcy. Konwój jeepów z otwartym dachem, prowadzony przez kogoś z zewnątrz, poruszający się w pętli z aparatami wystawionymi z boków, to model najbardziej kojarzony z eksploatacyjnym końcem tej branży — traktuje społeczność jako scenerię oglądaną z pojazdu, a nie miejsce, w którym jesteś tymczasowym gościem.

Zgoda. Przewodnik oparty na społeczności przedstawi cię ludziom, którzy zgodzili się, z wyprzedzeniem i wielokrotnie, być częścią wycieczki — właścicielowi sklepu, muralistą, grupie samby na próbie — zamiast traktować każdego mieszkańca na ulicy jako część spektaklu. Jeśli struktura wycieczki nie obejmuje nikogo, kto faktycznie zgadza się na twoją obecność poza opłacanym przewodnikiem, warto to zauważyć.

Nic z tego nie oznacza, że każda wycieczka jeepem jest prowadzona w złej wierze, ani że każda piesza wycieczka z lokalnym przewodnikiem jest automatycznie etyczna — ale to konkretne, weryfikowalne różnice między modelem zbudowanym wokół zgody i lokalnej korzyści a modelem zbudowanym wokół eksploatacji, i to pytania, które warto zadać każdemu rozważanemu operatorowi.

O co zapytać przed rezerwacją

Zadaj te pytania każdemu operatorowi, mailem albo osobiście, zanim oddasz pieniądze:

• Kto jest właścicielem tej firmy i gdzie mieszka? Bezpośrednia, konkretna odpowiedź (“dorastałem na tej ulicy i założyłem firmę z dwoma sąsiadami w 2015 roku”) to dobry znak. Wymijająca odpowiedź o “lokalnych partnerstwach” nie jest.

• Kto prowadzi wycieczkę i czy pochodzi z tej społeczności?

• Jaki procent tego, co płacę, trafia do społeczności i w jaki sposób? Pensje, bezpośrednie płatności dla odwiedzanych biznesów, udział dla nazwanego projektu społecznościowego — każde z tych się liczy. “Wspieramy społeczność” bez konkretów nie.

  • Będziemy iść pieszo, czy jechać? Chodzenie, w małych grupach, to model najbardziej spójny z wszystkim powyższym.

• Czy zostanę zabrany do czyjegoś domu i czy ta osoba się na to zgodziła? Jeśli tak, zapytaj, jak działa zgoda — mieszkaniec, który raz otworzył drzwi jednej grupie, nie jest winien tego samego dostępu każdej przyszłej grupie.

• Co się dzieje ze zdjęciami, które robię? Przewodnik, który jasno ustala oczekiwania z góry — gdzie można, a gdzie nie można fotografować i dlaczego — wykonuje swoją pracę właściwie.

Jeśli operator nie może albo nie chce jasno odpowiedzieć na te pytania, to uzasadniony powód, by zarezerwować u kogoś innego, albo w ogóle nie rezerwować.

Czego nie robić

Nie fotografuj ludzi ani domów bez pytania. To pojedynczy najczęstszy błąd, i niemal zawsze jest bezmyślny, a nie złośliwy — czyjś próg drzwi, bawiące się dziecko, mural na czyimś prawdziwym domu, oprawione jako treść “autentyczne Rio”. Zapytaj najpierw, po portugalsku albo gestem, i przyjmij odmowę z gracją. Przewodnik, z którym warto iść, ustali to oczekiwanie, zanim zaczniecie iść.

Nie idź sam jako turysta. Samodzielne wędrowanie do favela bez przewodnika, celu czy relacji z kimkolwiek tam nie jest sprytem ulicznym, i nie jest też neutralne — to traktowanie czyjejś dzielnicy jako miejsca do zwiedzania, bo jesteś ciekawy, bez żadnej zgody czy wzajemności, na których opiera się właściwa wycieczka. Jeśli chcesz zobaczyć favelę, idź z operatorem opartym na społeczności, albo nie idź wcale. Zobacz podróżowanie solo w Rio i przewodnik bezpieczeństwa Rio po szerszy kontekst, w którym mieści się ta decyzja.

Nie traktuj biedy jako scenerii. Niektóre wycieczki, nawet luźno “etyczne”, wciąż ramują wizytę wokół kontrastu — “zobaczysz, jak żyją” — w sposób, który spłaszcza złożoną, funkcjonującą dzielnicę do jednej lekcji o trudach. Dobry przewodnik mówi o szkołach samby, kulturze funk, sztuce ulicznej powstałej wewnątrz samej społeczności, małych biznesach, lokalnej polityce i historii, obok prawdziwych trudności nieformalnego budownictwa i, w niektórych społecznościach, aktywnego terytorium handlu narkotykami — nie samej biedy, oderwanej od wszystkiego innego, co tam faktycznie jest.

Nie oczekuj, że wycieczka wyjaśni “favelę” jako jedną rzecz. Rio ma ponad tysiąc z nich, ogromnie różniących się wielkością, historią, sytuacją bezpieczeństwa i relacją z resztą miasta. Rocinha, Vidigal i Santa Marta — trzy najczęściej odwiedzane przez turystów — nie są wymienne, a przewodnik, którego warto słuchać, powie to wprost, zamiast uogólniać.

Jak wygląda prawdziwa wizyta oparta na społeczności

Typowa piesza wycieczka z operatorem posiadanym przez mieszkańca trwa dwie do czterech godzin, pieszo, zaczynając w połowie zbocza społeczności i często kończąc się — albo zaczynając — punktem widokowym na miasto, który rywalizuje z czymkolwiek z najlepszych punktów widokowych w Rio, bo wiele faweli zajmuje strome zbocza z najlepszymi liniami widokowymi w Rio. Spodziewaj się przystanków przy lokalnej piekarni albo barze, spojrzenia na infrastrukturę społeczności — budynek stowarzyszenia mieszkańców, projekt kulturalny albo sportowy, czasem przestrzeń na próby samby — i przewodnika, który naprawdę pochodzi z dzielnicy i mówi o niej jako o domu, a nie jako o eksponacie.

Wygodne buty mają tu większe znaczenie niż na płaskim spacerze po mieście; teren jest stromy, nierówny i często schodkowy, a nie gładko utwardzony. Zabierz gotówkę w drobnych banknotach — na cokolwiek, co kupisz po drodze, i by dać napiwek bezpośrednio przewodnikowi, jeśli wycieczka nie ma tego już wliczonego, co jest jednym z najbardziej bezpośrednich sposobów, by pieniądze z wizyty trafiły do osoby, która faktycznie spędziła z tobą czas, a nie do biura firmy gdzie indziej.

Zupełnie w porządku jest zdecydować się nie iść

Część czytelników tej strony skończy ją czytać i dojdzie do wniosku, że szczerą odpowiedzią dla nich jest w ogóle nie rezerwować wycieczki po favelach — bo eksploatacyjny koniec tej branży jest realny i trudny do w pełni przesiania jako osoba z zewnątrz, bo idea płacenia za chodzenie po miejscu, gdzie ludzie mieszkają, nie siedzi dobrze niezależnie od tego, kto na tym zarabia, albo po prostu dlatego, że to nie jest to, po co przyjechali do Rio. To całkowicie uzasadniony wniosek, nie porażka ciekawości czy odwagi.

Nic w podróży do Rio nie wymaga wycieczki po favelach, by była kompletna, i żaden szczery przewodnik po tym mieście nie powinien sugerować inaczej — zobacz pierwszy raz w Rio po to, jak mało musi obejmować pierwsza wizyta. Prawda o wycieczkach po favelach idzie głębiej w historię i kontrowersje tej branży, jeśli chcesz pełniejszy obraz, zanim zdecydujesz w tę lub inną stronę.

Jeśli zdecydujesz się pójść, pójście z operatorem posiadanym przez mieszkańca, w małej grupie, pieszo, który wprost odpowiada na powyższe pytania, to wersja tego, która się broni. Jeśli nie możesz znaleźć takiego, któremu ufasz, albo odpowiedzi, które dostajesz, są wymijające, pominięcie tego jest lepszym wyborem — nie kompromisem, po prostu właściwą decyzją.

Skąd wziął się model wycieczek jeepem

, gdy pierwsi operatorzy zaczęli wozić zagranicznych odwiedzających przez Rocinhę i sąsiednie społeczności, często reklamowane wokół dramatu “największej faveli świata” i, później, wokół jakiegokolwiek filmu czy historii z mediów, które umieściły konkretną społeczność w międzynarodowej prasie. Premiera filmu “Miasto Boga” w 2002 roku przyniosła falę odwiedzających ciekawych zobaczenia wersji świata przedstawionego w filmie, z których większość nie miała jak wiedzieć, jak luźno filmowe Cidade de Deus reprezentowało setki innych, bardzo różnych społeczności w całym mieście.

, mocno reklamowane w okresie poprzedzającym Mistrzostwa Świata 2014 i Igrzyska Olimpijskie 2016. Duża część tej ekspansji zaszła przy niewielkim udziale mieszkańców, których ulice stały się teraz przystankami na trasie, co jest bezpośrednim korzeniem krytyki “ludzkiego safari”, jaką branża niesie od tamtej pory — akademicy, dziennikarze i sami mieszkańcy używali dokładnie tego sformułowania, by opisać wycieczki traktujące zamieszkaną dzielnicę jako spektakl przejazdowy.

Model oparty na społeczności opisany na tej stronie wyrósł w dużej mierze jako reakcja na tę historię: mieszkańcy zakładający własne działalności specjalnie po to, by odzyskać kontrolę nad narracją i przychodem z branży, która przez dwie dekady w większości nie robiła ani jednego, ani drugiego.

Rocinha, Vidigal i Santa Marta — co naprawdę jest inne

Trzy favele najczęściej odwiedzane przez turystów różnią się na tyle, że warto je nazwać osobno, zamiast traktować jako jedną kategorię:

Rocinha, nad São Conrado, to największa favela Rio pod względem populacji, z gęstą komercyjną główną ulicą, własnymi wewnętrznymi trasami autobusowymi i skalą, która sprawia, że każda pojedyncza wycieczka wydaje się małym wycinkiem dużo większego miejsca — warto o tym pamiętać, gdy narracja przewodnika nieuchronnie ją upraszcza.

Vidigal, wciśnięte między Leblon a São Conrado na stromym zboczu, doświadczyło największej presji turystycznej i gentryfikacyjnej z trzech, napędzanej częściowo przez hostele i bary, które otworzyły się w połowie zbocza z widokiem na zatokę — naprawdę inna dynamika niż w Rocinha, i taka, gdzie granica między “odwiedzaniem” a “wypieraniem” jest lokalnie dyskutowana w sposób wart świadomości. Wędrówka na Dois Irmãos i sąsiednia wędrówka na Pedra Bonita obie zaczynają się wewnątrz albo obok Vidigal i są, dla wielu odwiedzających, jedynym powodem, by przez nie przejść — warto pamiętać, że idziesz przez czyjąś dzielnicę w drodze do początku szlaku, nie tylko ścieżkę.

Santa Marta, nad Botafogo, była jedną z pierwszych społeczności pilotujących program Jednostek Policji Pacyfikacyjnej (UPP) w 2008 roku i ma dłuższą, bardziej ugruntowaną infrastrukturę turystyczną niż większość, w tym znany pomnik pamięci Michaela Jacksona (miejsce nagrania teledysku w 1996 roku), który przyciąga odwiedzających konkretnie z tego powodu — przypomnienie, że zainteresowanie branży turystycznej daną społecznością często ma bardzo niewiele wspólnego z tym, z czego sami mieszkańcy chcieliby być znani.

Najczęściej zadawane pytania o wycieczki po favelach

Czy branie udziału w wycieczce po favelach jest w ogóle nieszanujące?

Nie z natury — turystyka oparta na społeczności, prowadzona przez i na korzyść mieszkańców, to legalna działalność gospodarcza, którą wiele społeczności aktywnie wybiera goszczenie. Nieszanująca jest wersja eksploatacyjna: zewnętrzna własność, konwoje jeepów, fotografowanie bez zgody, bieda przedstawiana jako spektakl. To rozróżnienie jest całym sensem tej strony.

Czy wycieczki po favelach są bezpieczne?

Ugruntowani, dobrze prowadzeni operatorzy — oparci na społeczności albo inni — mają mocną historię bezpieczeństwa, bo ani operator, ani społeczność nie mają żadnego interesu w incydencie z udziałem odwiedzającego. Mimo to favele ogromnie różnią się aktualną sytuacją bezpieczeństwa, a warunki mogą się zmieniać; renomowany operator będzie prowadził wycieczki tylko w obszarach, które zna jako aktualnie stabilne, i odwoła albo zmieni trasę zamiast kontynuować w niepewnej sytuacji.

Czy mogę odwiedzić favelę bez wycieczki, po prostu wchodząc samodzielnie?

Niepolecane, z powodów opisanych powyżej pod “czego nie robić” — to nie kwestia osobistej tolerancji ryzyka, tyle że pojawianie się bez zaproszenia w czyjejś dzielnicy bez żadnej relacji z kimkolwiek tam. Idź zamiast tego z operatorem opartym na społeczności.

Ile zwykle kosztuje wycieczka po favelach?

Ceny różnią się w zależności od operatora, wielkości grupy i czasu trwania, generalnie w zakresie umiarkowanej wycieczki na pół dnia gdzie indziej w mieście; zapytaj bezpośrednio, co obejmuje cena i jak jest dystrybuowana, zamiast porównywać wyłącznie po cenie.

Czy w porządku jest zabrać dzieci na wycieczkę po favelach?

Zależy całkowicie od operatora oraz treści i tempa konkretnej wycieczki; zapytaj bezpośrednio i rozważ krótszą, skupioną na chodzeniu wycieczkę zamiast dłuższej albo powiązanej z życiem nocnym, jeśli podróżujesz z małymi dziećmi.

Czy zyski z wycieczek naprawdę docierają do społeczności, czy to tylko marketing?

Ogromnie różni się to w zależności od operatora, co jest dokładnie powodem, dla którego pytania w tym przewodniku mają znaczenie — poproś o konkrety, zamiast przyjmować ogólne twierdzenie o korzyści dla społeczności za dobrą monetę.

Jaka jest różnica między wycieczką po favelach a odwiedzeniem Pedra do Sal albo Lapy na sambę?

Pedra do Sal i kluby samby w Lapie to publiczne, niemieszkalne przestrzenie życia nocnego, gdzie całym sensem jest publiczne zgromadzenie — inny kontekst niż chodzenie przez czyjąś dzielnicę domową. Oba wciąż zasługują na szacunek i świadomość, ale pytania o zgodę i dostęp są prostsze.

Czy powinienem dać przewodnikowi osobny napiwek, nawet jeśli cena wycieczki wydaje się obejmować wszystko?

Tak, w razie wątpliwości — bezpośredni napiwek gotówkowy dla przewodnika to jeden z najbardziej bezpośrednich sposobów, by pieniądze z twojej wizyty dotarły do osoby, która faktycznie spędziła z tobą czas, niezależnie od tego, jak wewnętrznie działa cennik i dystrybucja firmy.

Czy funk carioca jest powiązany z turystyką favelową?

Tak, w tym sensie, że funk powstał w kulturze faweli i pozostaje z nią blisko związany, a niektóre wycieczki konkretnie reklamują doświadczenia “imprezy funk w favelach”. Te same pytania o własność i zgodę z tego przewodnika mają zastosowanie — impreza funk prowadzona przez i na korzyść społeczności, w której się odbywa, to co innego niż zewnętrzny promotor wykorzystujący to miejsce jako tło. Zobacz bezpieczeństwo życia nocnego w Rio po praktyczne wskazówki, jeśli idziesz na taką imprezę nocą.